خلاصه:
کم خونی داسی شکل (Sickle Cell Anemia) یکی از کمخونیهای ارثی است که در ایران بیشتر در استانهای جنوبی مثل خوزستان، هرمزگان و بوشهر دیده میشود. در این مقاله توضیح میدهیم این بیماری چیست، چه علائمی دارد، چه فرقی با تالاسمی دارد و چطور تشخیص داده و درمان میشود.
کم خونی داسی شکل چیست؟
در این بیماری، یک تغییر ژنتیکی باعث ساخته شدن هموگلوبین S میشود. وقتی اکسیژن کم میشود، این هموگلوبین به هم میچسبد و گلبول قرمز گرد و نرم را به شکل داس یا هلال سفت درمیآورد. گلبولهای داسی:
- زودتر از حد معمول تخریب میشوند (کمخونی).
- در رگهای کوچک گیر میکنند و جریان خون را میبندند (حملهی درد و آسیب عضو).
ژنوتیپ کم خونی داسی شکل
| ژنوتیپ | نام | وضعیت |
|---|---|---|
| HbAA | طبیعی | سالم |
| HbAS | صفت داسی (ناقل) | معمولاً بیعلامت؛ زندگی عادی |
| HbSS | کمخونی داسیشکل | بیماری کامل |
| HbS + بتاتالاسمی | داسی-تالاسمی | بیماری با شدت متغیر |
| HbSC | بیماری هموگلوبین SC | معمولاً خفیفتر از SS |
اگر هر دو والد ناقل (AS) باشند، در هر بارداری ۲۵٪ احتمال فرزند مبتلا (SS) وجود دارد؛ مثل تالاسمی.
علائم کم خونی داسی شکل
علائم معمولاً از ۵ تا ۶ ماهگی شروع میشود:
- حملههای درد (بحران درد): درد ناگهانی و شدید در استخوانها، قفسهی سینه، شکم یا مفاصل؛ مهمترین علامت.
- تورم دست و پا در کودکان کمسن.
- کمخونی مزمن: خستگی و رنگپریدگی.
- زردی پوست و چشم (به خاطر تخریب گلبولها).
- عفونتهای مکرر (طحال آسیب میبیند).
- تاخیر رشد و بلوغ.
تب بالا، درد قفسهی سینه با تنگی نفس، ضعف ناگهانی یک طرف بدن یا درد شدید در فرد مبتلا به کمخونی داسیشکل اورژانس است.
این نوع کمخونی یکی از علتهای کم خونی و درد استخوان است؛ دربارهی بقیهی علائم کمخونی در صفحهی علائم کم خونی نوشتهایم.
تفاوت تالاسمی و کم خونی داسی شکل
| تالاسمی | کمخونی داسیشکل | |
|---|---|---|
| مشکل اصلی | مقدار هموگلوبین کم ساخته میشود | شکل هموگلوبین غیرطبیعی است (HbS) |
| شکل گلبول | کوچک و کمرنگ | داسیشکل |
| علامت شاخص | کمخونی (در ماژور شدید) | حملههای درد و انسداد رگ |
| تشخیص | الکتروفورز (HbA2) و ژنتیک | الکتروفورز (HbS) |
| ناقل | تالاسمی مینور | صفت داسی (AS) |
بیشتر بخوانید: کم خونی مینور چیست؟
تشخیص کم خونی داسی شکل
- CBC: کمخونی، رتیکولوسیت بالا
- لام خون محیطی: دیدن گلبولهای داسی
- الکتروفورز هموگلوبین یا HPLC: وجود و درصد HbS (آزمایش اصلی)
- آزمایش ژنتیک برای مشاورهی قبل از ازدواج و تشخیص پیش از تولد
جواب الکتروفورز یا CBC دارید؟ عکس آن را در تفسیر آزمایش کم خونی باسینا آپلود کنید تا هوش مصنوعی آن را به زبان ساده توضیح دهد.
درمان کم خونی داسی شکل
درمان زیر نظر متخصص خون و انکولوژی است و شامل:
- هیدروکسیاوره: کاهش دفعات حملهی درد.
- فولیک اسید روزانه.
- پیشگیری از عفونت: واکسیناسیون کامل و در کودکان پنیسیلین پیشگیرانه.
- مسکن و مایعات در حملهی درد.
- تزریق خون در موارد خاص.
- پیوند مغز استخوان تنها درمان قطعی فعلی برای برخی بیماران.
توصیههای روزمره
- آب زیاد بنوشید و از کمآبی دوری کنید.
- از سرمای شدید، ارتفاع بالا و ورزش خیلی سنگین پرهیز کنید.
- قرص آهن خودسرانه نخورید؛ بسیاری از بیماران کمبود آهن ندارند.
کم خونی داسی شکل و ازدواج
اگر خودتان یا همسرتان ناقل (AS) هستید، قبل از بارداری به مشاورهی ژنتیک مراجعه کنید. با تشخیص پیش از تولد میتوان وضعیت جنین را مشخص کرد. ببینید: تفسیر آزمایش ژنتیک.
سلب مسئولیت: این مقاله فقط برای آگاهی است و جای معاینه و نظر پزشک را نمیگیرد.
سوالات متداول
کم خونی داسی شکل چیست؟
بیماری ارثی که در آن هموگلوبین S گلبولهای قرمز را داسیشکل و سفت میکند؛ این گلبولها زود تخریب میشوند و رگهای کوچک را میبندند.
فرق تالاسمی و کم خونی داسی شکل چیست؟
در تالاسمی مقدار هموگلوبین کم ساخته میشود ولی در داسیشکل شکل هموگلوبین غیرطبیعی است؛ علامت شاخص داسیشکل حملههای درد است.
ژنوتیپ AS یعنی چه؟
یعنی فرد ناقل صفت داسی است؛ معمولاً بیعلامت است ولی اگر همسرش هم ناقل باشد، ۲۵٪ احتمال فرزند مبتلا وجود دارد.
کم خونی داسی شکل با چه آزمایشی تشخیص داده میشود؟
الکتروفورز هموگلوبین یا HPLC که HbS را نشان میدهد؛ CBC و لام خون محیطی هم کمک میکنند.
آیا کم خونی داسی شکل درمان دارد؟
با هیدروکسیاوره، فولیک اسید و پیشگیری از عفونت کنترل میشود و پیوند مغز استخوان برای برخی بیماران درمان قطعی است.

