خلاصه:
کم خونی یا آنمی (Anemia) یکی از شایعترین مشکلات خونی است؛ طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت تقریباً ۳۰ درصد زنان سنین باروری و ۴۰ درصد کودکان خردسال در دنیا کمخونی دارند. در این مقاله ساده توضیح میدهیم کم خونی چیست، چه انواعی دارد، چه چیزهایی باعث آن میشود، کی خطرناک است و چطور با آزمایش تشخیص داده میشود.
کم خونی چیست؟
گلبولهای قرمز خون پروتئینی به نام هموگلوبین دارند که اکسیژن را از ریهها به همهی بدن میبرد. وقتی تعداد گلبولهای قرمز یا مقدار هموگلوبین کم شود، بافتها اکسیژن کافی نمیگیرند و بدن خسته و کمتوان میشود. به این وضعیت کمخونی میگویند.
| گروه | هموگلوبین کمتر از این عدد = کمخونی |
|---|---|
| مردان بزرگسال | ۱۳ g/dL |
| زنان بزرگسال (غیرباردار) | ۱۲ g/dL |
| زنان باردار | ۱۱ g/dL |
| کودکان ۶ ماه تا ۵ سال | ۱۱ g/dL |
| کودکان ۵ تا ۱۱ سال | ۱۱.۵ g/dL |
«بیماری کم خونی» در جدول کلمات متقاطع معمولاً آنمی است؛ همان اسم علمی کمخونی.
انواع کم خونی
کمخونی یک بیماری واحد نیست؛ نشانهای است که علتهای مختلفی دارد. مهمترین انواع کم خونی اینهاست:
| نوع کمخونی | علت اصلی | سرنخ در آزمایش |
|---|---|---|
| فقر آهن | کمبود آهن (خونریزی قاعدگی، رژیم کمآهن، بارداری، خونریزی گوارشی) | MCV پایین، فریتین پایین، RDW بالا |
| کمخونی مینور (تالاسمی مینور) | ارثی؛ ساخت هموگلوبین کمتر است | MCV خیلی پایین، RBC بالا، فریتین نرمال |
| کمبود B12 یا فولیک اسید (مگالوبلاستیک) | رژیم گیاهی، مشکل جذب روده، کمخونی پرنیشیوز | MCV بالا، B12 یا فولات پایین |
| کمخونی بیماری مزمن | التهاب، بیماری کلیه، عفونت طولانی، سرطان | فریتین نرمال یا بالا، آهن سرم پایین |
| همولیتیک | تخریب زودرس گلبولها (ارثی یا خودایمنی) | رتیکولوسیت بالا، بیلیروبین بالا |
| داسیشکل | ارثی؛ گلبولها شکل داس میگیرند | الکتروفورز هموگلوبین (HbS) |
| آپلاستیک | مغز استخوان خون کافی نمیسازد | کاهش همهی ردهها (گلبول قرمز، سفید، پلاکت) |
برای آشنایی بیشتر با دو نوع ارثی، مقالههای کم خونی مینور و کم خونی داسی شکل را بخوانید.
علت کم خونی چیست؟
همهی علتهای کمخونی در سه گروه جا میگیرند:
- از دست دادن خون: قاعدگی سنگین، خونریزی گوارشی (زخم معده، بواسیر، پولیپ)، خوندادن مکرر.
- ساخت کم گلبول قرمز: کمبود آهن، B12 یا فولیک اسید، بیماری کلیه، کمکاری تیروئید، مشکل مغز استخوان.
- تخریب زیاد گلبول قرمز: تالاسمی، کمخونی داسیشکل، کمبود آنزیم G6PD (فاویسم)، بیماریهای خودایمنی.
علت کم خونی شدید ناگهانی
اگر کمخونی ناگهانی و شدید شروع شود، معمولاً یکی از اینهاست:
- خونریزی حاد؛ مثل خونریزی معده (مدفوع سیاه و قیری)، خونریزی شدید زنانه یا آسیب.
- همولیز؛ مثلاً حملهی فاویسم بعد از خوردن باقلا در افراد کمبود G6PD (ادرار تیره و زردی).
- عفونتهای شدید یا واکنش دارویی.
کمخونی ناگهانی همراه با سرگیجهی شدید، غش، تنگی نفس یا مدفوع سیاه اورژانسی است و باید همان روز به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
علائم کم خونی
علائم کمخونی خفیف ممکن است اصلاً حس نشود. با شدیدتر شدن آن، این علامتها پیدا میشود:
- خستگی و ضعفی که با استراحت خوب نمیشود
- رنگپریدگی پوست، داخل پلک و ناخنها
- تنگی نفس با فعالیت سبک و تپش قلب
- سرگیجه، سردرد و کاهش تمرکز
- دست و پای سرد، ریزش مو و ناخن شکننده
- در فقر آهن: میل به خوردن یخ یا خاک (پیکا) و پای بیقرار
- در کمبود B12: گزگز دست و پا و بیحسی
فهرست کامل و نشانههای هر گروه سنی را در صفحهی علائم کم خونی آوردهایم.
آیا کم خونی خطرناک است؟
کمخونی خفیف معمولاً خطرناک نیست و با درمان علت برطرف میشود. اما کمخونی شدید یا طولانی میتواند عوارض جدی داشته باشد:
عوارض کم خونی
| عارضه | توضیح |
|---|---|
| فشار به قلب | قلب برای جبران کمبود اکسیژن تندتر میزند؛ کمخونی شدید میتواند به نارسایی قلبی منجر شود. |
| مشکلات بارداری | زایمان زودرس، وزن کم نوزاد و خستگی شدید مادر. |
| تاخیر رشد در کودکان | کاهش تمرکز، افت تحصیلی و تاخیر رشد. |
| آسیب عصبی | در کمبود B12 طولکشیده: بیحسی و مشکلات حافظه که ممکن است ماندگار شود. |
| ضعف ایمنی | ابتلای بیشتر به عفونتها. |
کمخونی شدید معمولاً به هموگلوبین کمتر از ۸ g/dL گفته میشود و بدون نظر پزشک نباید فقط با غذا یا قرص خودسرانه درمان شود.
تشخیص کم خونی با آزمایش
برای تشخیص کمخونی و پیدا کردن نوع آن، این آزمایشها درخواست میشود:
- CBC: هموگلوبین، MCV، MCH و RDW
- فریتین و آهن سرم: ذخیرهی آهن
- ویتامین B12 و فولیک اسید اگر MCV بالا باشد
- الکتروفورز هموگلوبین برای تشخیص کمخونی مینور
جواب آزمایشتان را دارید؟ عکس آن را در تفسیر آزمایش کم خونی باسینا آپلود کنید تا هوش مصنوعی در چند دقیقه بگوید کمخونی دارید یا نه و از چه نوعی است.
درمان کم خونی
درمان کاملاً به علت بستگی دارد. فقر آهن با آهن و پیدا کردن علت خونریزی درمان میشود، اما در کمخونی مینور خوردن قرص آهن بیفایده و گاهی مضر است. جزئیات را در درمان کم خونی، برای کم خونی چی بخوریم و بهترین قرص آهن برای کم خونی بخوانید.
کم خونی پنهان چیست؟
گاهی فریتین (ذخیرهی آهن) پایین است ولی هموگلوبین هنوز نرمال است. به این حالت کمبود آهن بدون کمخونی یا «کمخونی پنهان» میگویند. فرد ممکن است خستگی، ریزش مو یا پای بیقرار داشته باشد در حالی که CBC او طبیعی است. برای همین در کنار CBC، فریتین هم مهم است.
سلب مسئولیت: این مقاله فقط برای آگاهی است و جای معاینه و نظر پزشک را نمیگیرد.
سوالات متداول
کم خونی از چند به پایین خطرناک است؟
هموگلوبین کمتر از ۸ g/dL کمخونی شدید و کمتر از ۷ معمولاً نیازمند اقدام فوری است. اما خطر به سرعت افت و علائم هم بستگی دارد؛ کمخونی ناگهانی با سرگیجه، غش یا تنگی نفس حتی با عدد بالاتر هم اورژانسی است.
انواع کم خونی کداماند؟
فقر آهن، کمخونی مینور (تالاسمی)، کمبود B12 یا فولیک اسید، کمخونی بیماری مزمن، کمخونی همولیتیک، داسیشکل و آپلاستیک.
علت کم خونی شدید ناگهانی چیست؟
بیشتر خونریزی حاد (مثل خونریزی معده یا خونریزی شدید زنانه) یا همولیز، مثل حملهی فاویسم بعد از خوردن باقلا. این حالت نیاز به مراجعهی فوری دارد.
آیا کم خونی خودبهخود خوب میشود؟
معمولاً نه. کمخونی نشانهی یک علت است؛ تا علت (مثلاً خونریزی قاعدگی یا کمبود آهن) درمان نشود، کمخونی باقی میماند یا برمیگردد.
کم خونی پنهان چیست؟
یعنی فریتین (ذخیرهی آهن) پایین است ولی هموگلوبین هنوز نرمال است. ممکن است خستگی یا ریزش مو بدهد و فقط با آزمایش فریتین مشخص میشود.
بیماری کم خونی در جدول چیست؟
در جدول کلمات متقاطع معمولاً «آنمی» است که نام علمی کمخونی است.

